Duizenden drones in Haags luchtruim, niemand heeft er grip op

Op een koude januarimiddag in 2024, rond 12.45 uur, verschijnt in de buurt van het Vredespaleis in Den Haag een kleine drone. Het toestel vertraagt en klimt daarna precies boven het gebouw naar grofweg honderd meterhoogte. Daar blijft het minutenlang hangen. Af en toe schuift het ineen patroon een paar meter naar links of rechts. Intussen wordt beneden, in het Vredespaleis, gewerkt aan de genocidezaak die Zuid-Afrika tegen Israël heeft aangespannen.

Even na 13.00 uur daalt het toestel langzaam naar zo’n dertig meter hoogte, om vervolgens na een rondje over een paar omliggende ambassades te verdwijnen. Niemand weet dan nog dat er een dronevlucht heeft plaatsgevonden boven een van Nederlands diplomatiek gevoeligste plekken.

Pas een jaar later wordt de vlucht opgemerkt, bij de analyse van data uit een pilot met een detectiesysteem van de gemeente Den Haag en de politie Eenheid Den Haag (zie kader). De vlucht had nooit mogen plaatsvinden, want het Vredespaleis ligt, net als het grootste deel van de stad, in een no-flyzone – ook voor drones verboden gebied. De data bevestigen wat al langer werd vermoed: het wemelt in Den Haag van de illegale dronevluchten.

Kwaadwillenden

Den Haag Centraal en Onderzoekscollectief Spit kregen via een beroep op de Wet open overheid (Woo) de hele database van het dronedetectiesysteem in handen. Die gegevens bieden een uniek inkijkje in wat er boven Den Haag rondvliegt aan onbemande luchtvaartuigen. Tussen september 2023 en september 2024 registreerden de radars meer dan 2000 verschillende drones, goed voor in totaal 11.622 vluchten. Dat zijn er gemiddeld 32 per dag.

‘Het overgrote deel van de vliegers heeft onschuldige plannen,’ schrijft de gemeente in het onderzoeksrapport. Bijvoorbeeld voor filmopnames en luchtfotografie. Maar drones kunnen ook worden ingezet voor illegale praktijken: ‘Denk aan het hacken van netwerken via drones, het vervoeren van drugspakketten en eventuele fysieke aanvallen,’ aldus het rapport. De afgelopen maanden kwamen drones veelvuldig in het nieuws omdat ze op verschillende plekken in Europa opdoken op gevoelige locaties als vliegvelden.

In september werden twee Nederlandse tieners opgepakt op verdenking van spionage voor Rusland. Via een Russisch Telegram-kanaal hadden ze de opdracht gekregen om met een apparaatje wifi-netwerken in Den Haag in kaart te brengen. Die informatie kan cruciaal zijn voor hackers. “Zo’n ‘wifi-sniffer’ kun je ook aan een drone hangen,” zegt Erik Stijnman, veiligheidsexpert bij Instituut Clingendael, een onafhankelijke denktank op het gebied van internationale betrekkingen. Over de vlucht boven het Vredespaleis in januari vorig jaar zegt hij dat onmogelijk is in te schatten of die vlucht met kwade intenties is uitgevoerd. “Misschien was het een journalist, die beelden maakte tijdens de rechtszaak.”

Het doel van de gemeentelijke pilot was in kaart te brengen hoe vaak drones boven Den Haag verschijnen en hoe dat zich verhoudt tot de bestaande regels. ‘We kunnen op basis van de huidige data niet constateren of een drone kwaadwillend gebruikt wordt of niet. De eerste belangrijke stap is om een goede informatiepositie te hebben en zicht te hebben op het luchtruim. Op basis van die data kunnen we ook inzicht krijgen in wat abnormaal is,’ laat een woordvoerder namens de pilot desgevraagd weten.

Drones worden steeds vaker ingezet voor inspecties, door hulpdiensten of voor logistieke doeleinden. Dat levert knelpunten op in een stad waar een groot deel van het luchtruim gesloten is vanwege de aanwezigheid van internationale organisaties, ambassades, ministeries en paleizen. Vaak is onduidelijk welke instantie het droneverbod moet handhaven. Is dat de politie, de gemeente of defensie? En veel ‘verboden’ vluchten zijn onschuldig; niet alle dronebestuurders kennen de regels.

Volgens veiligheidsexpert Stijnman is het goed dat Den Haag deze proef heeft gedaan. “Het levert een beeld op van alle drones over een jaar. Zo’n overzicht was er nog niet. Blijkbaar vliegen er duizenden drones, en vonden we dat eerst wel prima, omdat we er geen last van dachten te hebben.” De oorlog in Oekraïne heeft dat veranderd, ziet hij. “Neem ‘Operation Spiderweb’, waarbij Oekraïne met meer dan honderd drones aanslagen pleegde in Rusland. Stel dat iemand hier een aanslag met een drone zou willen plegen, dan is dat redelijk makkelijk uit te voeren. Steeds meer drones kunnen een pakketje of explosief vervoeren. Dit zet ook Den Haag aan het denken.”

Risicovolle vluchten

Uit de analyse van de dataset blijkt dat mogelijk risicovolle dronevluchten zich niet beperken tot één soort locatie. Drones verschijnen boven ministeries, in diplomatieke wijken, rond internationale conferentielocaties en boven vitale infrastructuur. Zo stijgt eind mei 2024 een kleine drone op vanaf het dak van een parkeergarage aan de Elandstraat. Op een hoogte van ongeveer 100 meter vliegt het toestel eerst over de tuinen van paleis Noordeinde en vervolgens over het stadhuis en het Binnenhof. Hier maakt de drone een bocht richting het streng beveiligde ministerie van Defensie om daarna terug te vliegen naar het parkeerdek waar het was opgestegen. In een vlucht van 8 minuten en 32 seconden legt het toestel bijna vijf kilometer af over een aantal streng beveiligde locaties.